Του Δημήτρη Τσαρδάκη
Είναι γνωστό, ότι υπάρχουν διάφορες οικονομικές θεωρίες και διάφορες Σχολές, οι οποίες επιχειρούν να αναλύσουν τον ρόλο του καπιταλισμού στην παγκόσμια οικονομία και την αιτιώδη σχέση της εργασίας με το κεφάλαιο. Ιδιαίτερα, από τότε που ο Karl Marx έγραψε το "Κεφάλαιο” (το ευαγγέλιο όλων των οικονομικών αναλύσεων), η αριστερή διανόηση του πλανήτη έπεσε με τα μούτρα στη δουλειά, για να γράψει τη δική της οικονομική θεωρία της υπεραξίας του προϊόντος και της αναπόφευκτης κατάρρευσης του καπιταλισμού. Έκτοτε, κάθε φορά που η οικονομία μπαίνει σε κρίση, αναδύονται στο προσκήνιο νέες οικονομικές θεωρίες και τα βραβεία Νόμπελ οικονομίας πέφτουν βροχή. Όλες αυτές οι οικονομικέςθεωρίες, με τελευταία το "Κεφάλαιο” του Thomas Piketty, αναμασούν και επαναλαμβάνουν μονότονα το μαρξικό αφήγημα, για την "νομοτελειακή" κατάρρευση του καπιταλισμού, λόγω των εσωτερικών του αντιφάσεων.
Ποιό είναι το λάθος που κάνουν οι αξιοσέβαστοι οικονομολόγοι; Το λάθος τους είναι, ότι εξετάζουν τον καπιταλισμό ως κάτι το εξωτερικό προς την ανθρώπινη φύση και τις ενδιάθετες ψυχογενετικές ενορμήσεις, οι οποίες κινούν τις "επιθυμητικές μηχανές" (Deleuse/Guatari) και κατευθύνουν τις κοινωνικές επενδύσεις. Εκλαμβάνουν, με άλλα λόγια, τον καπιταλισμό ως ένα σύστημα, το οποίο το επιβάλλουν κάποιες αόρατες δυνάμεις (οι κακοί καπιταλιστές και τραπεζίτες), προκειμένου αυτοί να "πίνουν το αίμα του λαού", με άλλα λόγια, να νέμονται τα κέρδη από την υπεραξία του προϊόντος και ο εργάτης να κουβαλάει μόνο τις αλυσίδες του. Αυτή η προσέγγιση, που είναι πολύ δημοφιλής στους αριστερούς κύκλους, εξορκίζει τον καπιταλισμό ως το απόλυτο κακό στον κόσμο (όπως η θρησκεία τον διάβολο), προκειμένου να στοιχειοθετήσει μία αξιόπιστη θεωρία, και να την καθαγιάσει ως την έσχατη ιστορική νομοτέλεια. Λίγο πολύ, είναι σαν να θέλει ο σεισμολόγος να εξηγήσει τους σεισμούς, χωρίς να λαμβάνει υπόψη του τις λειτουργίες της φύσης και τις γεωλογικές ανακατατάξεις εκατομμυρίων ετών στον φλοιό του πλανήτη.
Υπάρχουν και εκείνοι οι οικονομολόγοι (όπως ο Piketty), που επιχειρούν να εξηγήσουν την λειτουργία του κεφαλαίου με την χρήση μαθηματικών μοντέλων και εξισώσεων. Επιμένουν να μετρούν την υπεραξία του προϊόντος με την τετραγωνική ρίζα του -1 (μείον ένα). Περιμένουν (ίσως και να το εύχονται) εδώ και περίπου δύο αιώνες, ζώντας και οικονομώντας μέσα στην καπιταλιστική εντροπία, την "νομοτελειακή" κατάρρευση του καπιταλισμού, για να έχουν δουλειά, να γράφουν βιβλία και να στήνουν οικονομικές θεωρίες της ανακούφισης και της παρηγοριάς. Βλέπουν τον καπιταλισμό σαν ένα σύννεφο, σαν μία μπόρα, που έρχεται ξαφνικά από τον ουρανό και φέρνει την καταιγίδα (οικονομική κρίσις ονομάζεται). Μόλις περάσει η καταιγίδα και ξαναβγεί ο Ήλιος, αρχίζει η αποκλιμάκωση της οικονομικής ύφεσης και έρχονται η ανάπτυξη και οι επενδύσεις.
Αυτές οι κυκλικές θεωρίες περί των οικονομικών κρίσεων του καπιταλιστικού συστήματος είναι πολύ δημοφιλείς, γι' αυτό και εμφανίζονται κάθε τριάντα με σαράντα χρόνια, προκειμένου να κάνουν τη νεκροψία επάνω στο "πτώμα” του καπιταλισμού. Ο καπιταλισμός, ως κοινωνικο-οικονομικό σύστημα διαχείρισης των ανθρώπινων υποθέσεων, είναι το σωρευτικό ψυχογενετικό αποτέλεσμα εκατομμυρίων ετών της πάλης του ανθρώπου με την Φύση για την επιβίωσή του. Είναι, εν κατακλείδι, το θεμέλιο του "ριζικού φαντασιακού” της ανθρωπότητας (Καστοριάδης).
Είναι προφανές, ότι οι άνθρωποι μαθαίνουν και αναπαράγουν αυτά που η κοινωνία και ο πολιτισμός τους μαθαίνει. Ωστόσο, στο ψυχογενετικό πεδίο οργάνωσης της προσωπικότητας, οι άνθρωποι υιοθετούν και αναπαράγουν συμπεριφορές και πρακτικές (όπως η επιδίωξη του προσωπικού οφέλους), οι οποίες είναι σύμφυτες στις ενδιάθετες ψυχογενετικές ενορμήσεις τους. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, καθόλου ότι οι άνθρωποι, για κάποιον λόγο, γεννιούνται καπιταλιστές, ή σοσιαλιστές, ή κομμουνιστές, όπως δεν γεννιούνται χριστιανοί, ή βουδιστές, ή μουσουλμάνοι. Ωστόσο, η ψυχογενετική οργάνωση της προσωπικότητας και οι ενδιάθετες ψυχογενετικές ενορμήσεις, καθορίζουν, σε μεγάλο βαθμό, τον ανθρώπινο πολιτισμό και την παραγωγική μηχανή του Homo Sapiens.
Συμβουλεύω, λοιπόν, τους αξιοσέβαστους οικονομολόγους, κοντά στο Κεφάλαιο του Marx και του Piketty, να διαβάσουν και το Μεγάλο βιβλίο της Φύσης. ΄Ετσι, θα είναι πιο κοντά να ερμηνεύσουν το γεγονός, ότι παρά τις πολεμικές επικρίσεις και τους αφορισμούς της αριστερής διανόησης, ο καπιταλισμός, ως κοινωνικο-οικονομικό σύστημα διαχείρισης των ανθρώπινων υποθέσεων, όχι μόνον δεν κινδυνεύει με κατάρρευση, αλλά αντίθετα, παρά τις οβιδιακές μεταμορφώσεις και μεταλλάξεις του (ίσως και γι΄αυτό), θεριεύει σαν την λερναία ύδρα και τείνει να επικρατήσει σε ολόκληρο τον πλανήτη. Το βιολογικό ρολόι του ανθρώπου προϋπήρξε του κοινωνικού ρολογιού, που μετράει τις αντιδράσεις του ανθρώπου στις προκλήσεις του φυσικού περιβάλλοντος, όταν η ανάγκη (χρεία) γίνεται το μέτρο και το μέσο της επιβίωσης του είδους. Οι προφητείες είναι καλές και παρηγορητικές, αλλά η πραγματικότητα συχνά τις διαψεύδει.
* Ο κ. Δημήτρης Τσαρδάκης είναι Ομότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου Πατρών
